Tôn Thất Thọ
Lịch Đạo Nguyên (466 hoặc 472-527) khi biên soạn Thủy kinh chú sớ đã chú thêm:
“Theo Cựu đường chí, Mã Viện đi
đánh dân Man Lâm Ấp, đến quận Nhật Nam, lại đi về phía nam hơn 400 dặm
là đến nước Lâm Ấp, lại đi về phía nam hơn 2.000 dặm, có nước di Tây Hồ.
Viện trồng hai cột đồng ở biên giới phía nam quận Tượng Lâm, phân ranh
giới với nước di Tây Hồ để ghi lại đức tốt của nhà Hán”. (Thủy kinh chú sớ, Sđd, tr.395)
Ở nước ta, các sử thần ở các triều đại đã chép về chuyện cột đồng đó như sau:
- Trong Khâm định Việt sử thông giám cương mục (Cương mục):
“Năm Quý Mão (43 sau CN). Tháng Giêng,
mùa Xuân, Trưng Trắc cùng em gái là Nhị cự chiến với quân Hán. Hai bà bị
thua và mất – Trưng Vương cùng em gái là Trưng Nhị cự chiến với quân
Hán, quân vỡ, thế cô, đều bị thất trận chết. Mã Viện đuổi đánh tàn quân
của hai bà là bọn Đô Dương, đến huyện Cư Phong thì hàng phục được họ. Mã
Viện lập cột đồng để ghi đại giới tận cùng của nhà Hán. Khi Mã Viện về
rồi, người trong nước thương nhớ Trưng Vương, lập đền thờ bà”. (Cương mục, Sđd, tr.109).
